Korunma yöntemleri

RSV’ye karşı ilk sistematik koruyucu uygulama, 1998 yılında onaylanan palivizumab olmuştur. RSV’nin F (füzyon) proteinine bağlanan bu monoklonal antikor, aylık kas içi enjeksiyonla uygulanır. Randomize kontrollü çalışmalarda preterm bebekler ile kronik akciğer hastalığı ya da konjenital kalp hastalığı olan bebeklerde RSV’ye bağlı hastaneye yatış oranlarının yaklaşık %40–50 azaldığı saptanmıştır.12

Palivizumabın halk sağlığı açısından en kritik kısıtı; aylık tekrar gerektirmesi, yüksek maliyeti ve yalnızca belirli risk kategorilerini kapsamasıdır.20 Bu özellikler, RSV koruyucu yaklaşımını on yıllar boyunca sınırlı bir alt grup meselesine indirgeyen algının yapısal temelini oluşturmuştur. Palivizumab klinik açıdan değerlidir; ancak toplum düzeyi bir strateji zemini oluşturmaya elverişli değildir.

2022 yılında Avrupa İlaç Ajansı (EMA) ve 2023 yılında ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) onayını alan nirsevimab, RSV koruyucu yaklaşımında bir kırılma noktasını temsil etmektedir.34

Nirsevimab; RSV F proteininin ön-füzyon konformasyonunu hedef alan, uzun yarı ömürlü ve tek doz olarak uygulanan yeni nesil bir monoklonal antikordur. Uzatılmış yarı ömrü sayesinde tek doz uygulamanın, yaklaşık beş-altı aylık bir dönem boyunca RSV’ye bağlı alt solunum yolu hastalığı riskini azaltması amaçlanır.

Nirsevimabın palivizumabdan en temel farkı etki mekanizması değil, hedeflediği popülasyondur. Tüm bebekler, risk kategorisinden bağımsız olarak tek doz uygulamayla bir RSV sezonu boyunca korunabilir hâle gelmektedir. Bu özellik, RSV koruyucu yaklaşımını ilk kez gerçek anlamda bir toplum düzeyi bebek sağlığı stratejisi olarak kurgulamayı mümkün kılar.

Nirsevimabın 2023–2024 RSV sezonunda ABD ve Fransa’da yaygın kullanıma girmesinin ardından elde edilen gerçek dünya verileri, faz 3 bulgularını tutarlı biçimde desteklemektedir. CDC tarafından yönetilen RSV-NET ve NVSN platformlarından derlenen erken dönem veriler, nirsevimab uygulanan bebeklerde RSV’ye bağlı hastaneye yatış oranlarında %90’ı aşan bir azalma olduğunu göstermiştir. Fransa’dan elde edilen ulusal veriler de %83 düzeyinde bir saha etkililiğine işaret etmektedir.78

RSV koruyucu yaklaşımında önemli bir diğer uygulama, gebelik döneminde anne adayına uygulanan RSV aşısıdır. 2023 yılında FDA onayı alan bivalent ön-füzyon F proteini aşısı, gebeliğin 32–36. haftaları arasında uygulandığında annenin oluşturduğu bağışıklık yanıtının plasenta yoluyla yenidoğana aktarılmasını ve bebeğin ilk yaşam aylarında pasif bağışıklıkla korunmasını sağlar.1213

MATISSE çalışması, gebeliğin 24–36. haftaları arasında aşılanan 7.400’ü aşkın kadını kapsayan faz 3 çalışmasıdır. Doğum sonrası ilk üç ayda RSV’ye bağlı ağır alt solunum yolu hastalığına karşı etkililik %81,8 olarak raporlanmış; ilk altı aylık dönemde ise %69,4 düzeyinde kalmıştır. Doğum sonrası ilk haftalarda koruma oranının en yüksek düzeyde olması, maternal aşılamanın özellikle erken yenidoğan dönemi için kritik bir avantajını ortaya koymaktadır.11

Bireysel etkililiği ne kadar yüksek olursa olsun, nüfus düzeyindeki makro halk sağlığı etkisini belirleyen en kritik değişken kapsama oranıdır. Modelleme çalışmaları; kapsama oranının %50’nin altında kaldığı senaryolarda sistem düzeyindeki hastane yatış azaltımının son derece sınırlı kaldığını, %70–80 aralığına yükselmesi durumunda ise sistemik kazanımların katlanarak arttığını ortaya koymaktadır.

Maternal aşılama programlarında gebelik haftası, doğum zamanı ve gebelik izlemlerine erişim gibi unsurlar kapsama oranını etkileyebilir. Bazı nirsevimab programlarında ise doğumhane ve birinci basamak uygulamalarının birlikte kullanılmasıyla %90’ın üzerinde kapsama oranları bildirilmiştir.910 Bu sonuçların ülkelere ve uygulama modellerine göre değişebileceği dikkate alınmalıdır.

İspanya’dan gelen uygulama verileri, zamanlamanın maliyet üzerindeki etkisini somutlaştırır. Bir RSV yatışını önlemek için bağışıklanması gereken bebek sayısı (NNI), doğumhane grubunda 41 iken (tahmini maliyet ~9.000 avro), telafi (catch-up) grubunda 90’a çıkmakta ve maliyet iki katından fazla artmaktadır.17 Bu fark, bağışıklamanın doğumhane ağırlıklı yürütülmesinin bütçe üzerindeki etkisini açıkça ortaya koyar.

Türkiye özelinde ise “Türkiye’de Respiratuar Sinsityal Virüs (RSV) Enfeksiyonu Ekonomik Yük Çalışması”, RSV enfeksiyonlarının hastane yatışları, yoğun bakım harcamaları ve ebeveynlerin iş gücü kayıpları üzerinden sağlık sistemine getirdiği finansal yükü ortaya koymuştur.16

Türkiye’nin aile hekimliği ve hastane altyapısı, olası bir ulusal uygulama modeli açısından değerlendirilebilecek önemli bir kapasite sunmaktadır. Sezon içinde doğan bebekler için hastane tabanlı uygulama, sezon öncesinde doğan bebekler için ise birinci basamak üzerinden erişim, uluslararası örneklerde kullanılan modeller arasındadır.

Uluslararası deneyimler, en yüksek ve homojen kapsama oranlarına hastane tabanlı başlangıç uygulamaları ile birinci basamak entegrasyonunun eş zamanlı yürütüldüğü hibrit modeller yoluyla ulaşıldığını tutarlı biçimde göstermektedir.7918 Yalnızca tek bir kanala bağımlı kalan uygulamalarda kapsama etkinliği daha sınırlı kalmakta; özellikle sezon içinde geç doğan veya takibi aksayan bebeklerin sisteme dâhil edilmesi güçleşmektedir.