RSV bilgi ve farkındalık platformu English Sık sorulan sorular

Bilimsel arka plan

Aşı tereddüdü ve güven

Bağışıklama programlarının başarısı, bilimsel kanıtların varlığı kadar bu kanıtların toplum tarafından nasıl algılandığına, kimler tarafından aktarıldığına ve hangi sistemsel koşullar içinde uygulandığına bağlıdır.

Temel mesaj Aşı tereddüdü bilgi eksikliğine indirgenemez; çok katmanlı psikolojik, sosyokültürel ve yapısal bir olgudur. RSV ürünlerinde güven ve doğru iletişim belirleyicidir.

Aşılar, bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde halk sağlığının en etkili uygulamaları arasında yer alır. Bununla birlikte, aşıların ve aşılama hizmetlerinin erişilebilir olduğu durumlarda dahi aşı olmayı geciktirme veya reddetme davranışı olarak tanımlanan aşı tereddüdü, bu kazanımları tehdit eden karmaşık ve çok boyutlu bir halk sağlığı sorunudur.1 Dünya Sağlık Örgütü’nün 2019 yılında aşı tereddüdünü küresel sağlığa yönelik en önemli tehditlerden biri olarak sınıflandırması, bu olgunun bireysel bir karar sorunu değil, stratejik bir risk olduğunu göstermektedir.2

3C’den 7C’ye: kavramsal çerçeve

DSÖ Bağışıklama Stratejik Danışma Uzmanlar Grubu (SAGE) tarafından geliştirilen 3C modeli, aşı tereddüdünü güven, rehavet ve kolaylık/erişim bileşenleri üzerinden açıklar. Bu çerçeve zaman içinde risk-yarar hesaplaması ve kolektif sorumluluk bileşenleriyle genişletilmiş3; pandemi süreci ve sonrasında ise komplo inançları, bilgi kirliliği ve sosyal normlar da çerçeveye eklenmiştir.4

  • Güven

    Aşının güvenliği ve etkinliğinin yanı sıra sağlık çalışanlarına, sağlık sistemine, kamu otoritelerine, bilimsel kurumlara, düzenleyici yapılara ve üretici firmalara duyulan inanç.

  • Rehavet

    Hastalık riskinin düşük algılanması nedeniyle aşının gereksiz görülmesi.

  • Kolaylık / erişim

    Aşılama hizmetlerine fiziksel, ekonomik ve lojistik olarak ulaşılabilirlik.

  • Risk–yarar hesaplaması

    Bireyin aşı kararında yaptığı değerlendirme.

  • Kolektif sorumluluk

    Başkalarını korumaya yönelik toplumsal sorumluluk algısı.

  • Pandemi eklentileri

    Komplo inançları, bilgi kirliliği ve sosyal normlar.

Aşıya yönelik tutumlar zaman, mekân, aşı türü, hedef grup ve epidemiyolojik bağlama göre değişebilir. Bu nedenle aşı kabulü ya da reddi sabit bir davranıştan çok, koşullara bağlı olarak şekillenen bir karar spektrumu olarak ele alınmalıdır.5

Pandemi sonrası güven krizi ve infodemi

COVID-19 pandemisi, aşı tereddüdünü bireysel karar alanının ötesine taşıyarak daha geniş bir toplumsal güven krizinin parçası hâline getirmiştir. Aşıların hızla geliştirilmesi, acil kullanım onayları, zorunlu uygulama tartışmaları ve kısıtlamalar; toplumun bir bölümünde bilimsel kapasiteye güveni artırırken diğer bölümünde kurumsal şeffaflık, ilaç endüstrisi ve kamu otoritelerine yönelik şüpheleri derinleştirmiştir.678

Türkiye’de yapılan güncel bir çalışma, COVID-19 döneminin ebeveynlerin aşılara duyduğu güveni olumsuz etkilediğini göstermektedir.14 Bu bulgu, güven kaybının yalnızca COVID-19 aşılarıyla sınırlı kalmadığını; rutin çocukluk çağı aşılarına ve yeni bağışıklama ürünlerine yönelik daha geniş bir şüphe iklimini beslediğini düşündürmektedir.

Bir diğer dinamik infodemidir. Doğru bilginin yanlış, eksik veya kasıtlı biçimde çarpıtılmış içeriklerle aynı dolaşım alanında yer alması, bireylerin güvenilir bilgiye ulaşmasını zorlaştırmaktadır.1326 Dijital platformlarda yanlış bilgiler kanıta dayalı bilgilerden daha hızlı yayılabilmekte; algoritmik içerik akışları ve yankı odaları, bireylerin mevcut inançlarını pekiştiren içeriklerle daha sık karşılaşmasına yol açmaktadır.8 İnfodeminin etkisi özellikle gebelik, bebek sağlığı ve yeni bağışıklama teknolojileri gibi hassas alanlarda belirgindir.

Düşük aşılanma her zaman tereddüt değildir

Aşı tereddüdü çoğu zaman bireysel bir “tercih” gibi sunulsa da bağışıklama yalnızca kişinin tutum ve istekliliğiyle açıklanamaz. Hizmete erişim, maliyet, geri ödeme kapsamı, randevu kolaylığı, coğrafi ulaşılabilirlik ve sağlık okuryazarlığı gibi koşullar da aşılanma davranışını şekillendirir.10111 Birey aşıya olumlu baksa bile yapısal erişim engelleri nedeniyle koruyucu hizmetten yararlanamayabilir.

Sağlık okuryazarlığının sınırlı olduğu durumlarda; kısa, basit ve duygusal tonu güçlü yanıltıcı mesajlar daha ikna edici hâle gelebilir.11 Bununla birlikte yüksek eğitim düzeyi de her zaman yüksek aşı kabulü anlamına gelmez; yoğun bilgi arama, seçici kanıt değerlendirme ve doğrulama yanlılığı bazı gruplarda kanıta dayalı önerilere duyulan güveni zayıflatabilir.12 Tereddüt; bilişsel esneklik, otorite algısı ve değerlerle de ilişkili olabilir.16

RSV örneği: terminoloji ve risk algısı

RSV’ye yönelik yeni bağışıklama stratejileri, pandemi sonrası dönemde yeni koruyucu ürünlerin toplumsal kabulünü değerlendirmek için güncel bir örnek sunar. Nirsevimabın aşı değil, RSV sezonu boyunca pasif koruma sağlayabilen uzun etkili bir monoklonal antikor olması; maternal RSV aşılamasının ise gebelikte uygulanarak annede oluşan antikorların bebeğe geçişi yoluyla koruma sağlaması, bu ürünlerde doğru terminoloji ve açık iletişimin önemini artırmaktadır.1920

Bu ürünlerin “çok yeni” bulunması, gebelik ve bebek sağlığına ilişkin güvenlik kaygıları ya da RSV’nin yalnızca bir çocukluk çağı enfeksiyonu gibi algılanması, kabulü sınırlayabilecek farklı tereddüt biçimlerine işaret etmektedir.2122

Etkili iletişim nasıl olmalı?

Aşı tereddüdünün azaltılmasında yalnızca bilimsel verileri sunmak yeterli değildir. İletişimin biçimi, tonu, kaygıları ele alma yöntemi ve mesajın kim tarafından verildiği en az içeriğin kendisi kadar önemlidir. Sert düzeltme mesajları, suçlayıcı dil veya korkutma taktikleri bazı durumlarda yanlış inançları pekiştirebilir.13

  1. Bilimsel fikir birliğini sade biçimde aktarın

    Karmaşık kanıtı anlaşılır dile çevirmek, güvenin ön koşuludur.23

  2. Belirsizlikleri dürüstçe açıklayın

    Olası yan etkiler, güvenlik sinyalleri, gerçek yaşam etkililiğine ilişkin belirsizlikler ve veri sınırlılıkları; beklenen yararlarla birlikte zamanında ve anlaşılır biçimde paylaşılmalıdır.23

  3. Kaygıları küçümsemeyin

    Bireylerin kaygılarını küçümsemeden karar süreçlerini desteklemek, kabulü artırabilecek stratejiler arasındadır.24

  4. Karar süreçlerini şeffaflaştırın

    Yeni bağışıklama ürünlerinin ticari firmalar tarafından geliştirilmesi, bazı gruplarda ticari çıkarların halk sağlığı önceliklerinin önüne geçebileceği algısını güçlendirebilir. Bu nedenle yalnızca klinik verilerin değil; değerlendirme süreçlerinin, çıkar çatışmalarının ve karar gerekçelerinin de şeffaf biçimde paylaşılması önemlidir.23

  5. Terminolojiyi netleştirin

    Nirsevimabın bir aşı değil, bağışıklama stratejisi içinde kullanılan uzun etkili bir monoklonal antikor olduğu anlaşılır biçimde aktarılmalıdır.19

Sürdürülebilir aşı kabulü; yalnızca ürünlerin erişilebilir hâle getirilmesiyle değil, güvenin, şeffaflığın, sağlık okuryazarlığının, sosyal dayanışmanın ve eşitlikçi hizmet sunumunun güçlendirilmesiyle mümkündür.

İlgili sayfalar

Kaynaklar

  1. MacDonald, N. E. (2015). Vaccine hesitancy: Definition, scope and determinants. Vaccine, 33(34), 4161–4164. doi.org/10.1016/j.vaccine.2015.04.036
  2. World Health Organization (WHO). (2019). Ten threats to global health in 2019. www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019
  3. Betsch, C., Schmid, P., Heinemeier, D., Korn, L., Holtmann, C., & Böhm, R. (2018). Beyond confidence: Development of a measure assessing the 5C psychological antecedents of vaccination. PLoS ONE, 13(12), e0208601. doi.org/10.1371/journal.pone.0208601
  4. Geiger, M., Rees, F., Lilleholt, L., Santana, A. P., Zettler, I., Wilhelm, O., Betsch, C., & Böhm, R. (2021). Measuring the 7Cs of vaccination readiness. European Journal of Psychological Assessment, 37(5), 360–369. doi.org/10.1027/1015-5759/a000663
  5. Palmieri, C., & Tafuri, S. (2026). Vaccine hesitancy: An evolving challenge. The Lancet, 407(10526), 311–312. doi.org/10.1016/S0140-6736(26)00112-X
  6. Blukacz, A., Obach, A., Vásquez, P., Campana, C., Huerta, C., Bernal, Y., & Cabieses, B. (2025). Determinants of COVID-19 and non-COVID-19 vaccine confidence in low- and middle-income countries: A systematic review of qualitative evidence and thematic synthesis. Vaccine, 44, 126546. doi.org/10.1016/j.vaccine.2024.126546
  7. Sapienza, A., & Falcone, R. (2022). The role of trust in COVID-19 vaccine acceptance: Considerations from a systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(1), 665. doi.org/10.3390/ijerph20010665
  8. Truong, J., Bakshi, S., Wasim, A., Ahmad, M., & Majid, U. (2022). What factors promote vaccine hesitancy or acceptance during pandemics? A systematic review and thematic analysis. Health Promotion International, 37(1), daab105. doi.org/10.1093/heapro/daab105
  9. Whitaker, M., Elliott, J., Gerard-Ursin, I., Cooke, G. S., Donnelly, C. A., Ward, H., Elliott, P., & Chadeau-Hyam, M. (2026). Profiling vaccine attitudes and subsequent uptake in 1.1 million people in England: A nationwide cohort study. The Lancet, 407(10532), 612–624.
  10. Bedford, H., Attwell, K., Danchin, M., Marshall, H., Corben, P., & Leask, J. (2018). Vaccine hesitancy, refusal and access barriers: The need for clarity in terminology. Vaccine, 36(44), 6556–6558. doi.org/10.1016/j.vaccine.2018.09.033
  11. Lorini, C., Santomauro, F., Donzellini, M., Capecchi, L., Bechini, A., Boccalini, S., Bonanni, P., & Bonaccorsi, G. (2018). Health literacy and vaccination: A systematic review. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 14(2), 478–488. doi.org/10.1080/21645515.2017.1392423
  12. Larson, H. J., Jarrett, C., Eckersberger, E., Smith, D. M., & Paterson, P. (2014). Understanding vaccine hesitancy around vaccines and vaccination from a global perspective: A systematic review of published literature, 2007–2012. Vaccine, 32(19), 2150–2159. doi.org/10.1016/j.vaccine.2014.01.081
  13. Whitehead, H. S., French, C. E., Caldwell, D. M., Letley, L., & Mounier-Jack, S. (2023). A systematic review of communication interventions for countering vaccine misinformation. Vaccine, 41(5), 1018–1034. doi.org/10.1016/j.vaccine.2022.12.057
  14. Teker, A. G., Yüce, H. N., Erkal, Ç. E., Sağlam, G., Çatar, A., Uçar, Y., Yılmaz, S., & Aklan, Ş. Y. (2026). Vaccine hesitancy regarding childhood vaccinations among parents. The Journal of Pediatric Research, 13(1), 45–52.
  15. Bhattacharya, O., Siddiquea, B. N., Shetty, A., Afroz, A., & Billah, B. (2022). COVID-19 vaccine hesitancy among pregnant women: A systematic review and meta-analysis. BMJ Open, 12(8), e061477. doi.org/10.1136/bmjopen-2022-061477
  16. Gomes-Ng, S., Wood, J. K., & Cowie, S. (2024). Cognitive flexibility predicts attitudes towards vaccination: Evidence from a New Zealand sample. BMC Psychology, 12(1), 550. doi.org/10.1186/s40359-024-01990-2
  17. Moore, R., Purvis, R. S., CarlLee, S., Hallgren, E., Kraleti, S., Willis, D. E., & McElfish, P. A. (2023). Understanding vaccination among hesitant adopters of the COVID-19 vaccine using the increasing vaccination model. Journal of Health Communication, 28(7), 458–476. doi.org/10.1080/10810730.2023.2223841
  18. Willis, D. E., Moore, R., Purvis, R. S., & McElfish, P. A. (2024). Hesitant but vaccinated: Lessons learned from hesitant adopters. Vaccine, 42(20), 126135. doi.org/10.1016/j.vaccine.2024.06.012
  19. Esposito, S., Fainardi, V., Capra, M. E., Aricò, M., Lanzoni, A., Campana, B. R., Niceforo, M., Neglia, C., Valletta, E., & Biasucci, G. (2025). Acceptance of nirsevimab for the prevention of respiratory syncytial virus infection in neonates: A cross-sectional survey in Emilia-Romagna, Italy. Vaccines, 13(9), 896. doi.org/10.3390/vaccines13090896
  20. Micheletto, C., Lorenzini, G., De Grazia, S., Di Marco, F., Di Matteo, R., Faverio, P., Gramegna, A., Vicentini, M., & Blasi, F. (2025). Awareness of respiratory syncytial virus and other respiratory disease vaccines among healthcare professionals and their patients in Italy. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 21(1), 2552557. doi.org/10.1080/21645515.2025.2552557
  21. Gatt, D., & Hazan, G. (2025). Respiratory syncytial virus vaccination: Likely and less likely outcomes. Current Opinion in Pediatrics. doi.org/10.1097/MOP.0000000000001350
  22. Nuzhath, T., Khobragade, N., Regan, A. K., Pinkney, J. A., Wise, L., & Callaghan, T. (2025). Pregnant women's perceptions of RSVpreF vaccine and nirsevimab for infant RSV prevention. Vaccine, 62, 127590. doi.org/10.1016/j.vaccine.2024.127590
  23. Iannizzi, C., Andreas, M., Bohndorf, E., Hirsch, C., Zorger, A.-M., Brinkmann-Paulukat, J., Bormann, B., Kaufman, J., Lischetzki, T., & Monsef, I. (2025). Communication-based interventions to increase COVID-19 vaccine willingness and uptake: A systematic review with meta-analysis. BMJ Open, 15(5), e072942. doi.org/10.1136/bmjopen-2023-072942
  24. Jwa, S., Imanishi, Y., Ascher, M. T., & Dudley, M. Z. (2025). Communication interventions to reduce parental vaccine hesitancy: A systematic review. Vaccine, 61, 127401. doi.org/10.1016/j.vaccine.2024.127401
  25. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2024). 2024–2028 stratejik planı. T.C. Sağlık Bakanlığı.
  26. The Lancet Respiratory Medicine. (2025). Public trust: The vaccine against vaccine hesitancy. The Lancet Respiratory Medicine, 13(4).

Tüm konular →

Bu sitedeki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesi, tanı veya tedavinin yerine geçmez.